ازاخلاق پروتستانی  تا اخلاق اسلامی

 قناعت و مناعت ایرانی

در فرایند بررسی دلایل فرهنگی و دینی نوگرایی، توسعه و تحولات فزاینده كشورهای پیشرفته صنعتی درمقایسه با كشورهای عقب مانده یا توسعه نیافته و حتی به بیان برخی نظریه پردازان، عقب نگهداشته شده!، همواره دركنار مجموعه علل تاریخی، برون مرز و ملی، سیاسی و اقتصادی، این موضوع محوری مطرح است كه چرا بخش بزرگی از ملل توسعه یافته در دنیای امروز ملل وابسته  به ادیان مسیحی، یهودی، بودا، برهمن و.. ادیانی بجز دین اسلام است.

ازاخلاق پروتستانی  تا اخلاق اسلامی

 قناعت و مناعت ایرانی

در فرایند بررسی دلایل فرهنگی و دینی نوگرایی، توسعه و تحولات فزاینده كشورهای پیشرفته صنعتی درمقایسه با كشورهای عقب مانده یا توسعه نیافته و حتی به بیان برخی نظریه پردازان، عقب نگهداشته شده!، همواره دركنار مجموعه علل تاریخی، برون مرز و ملی، سیاسی و اقتصادی، این موضوع محوری مطرح است كه چرا بخش بزرگی از ملل توسعه یافته در دنیای امروز ملل وابسته  به ادیان مسیحی، یهودی، بودا، برهمن و.. ادیانی بجز دین اسلام است. چگونه است كه از بین بیش از 54 كشور اسلامی دنیا اكثریت قریب به اتفاق آنها در زمره ملل توسعه نیافته، یا عقب مانده و سنتی جای دارند؟ یكی از مهمترین آثار پژوهشی انجام شده در این زمینه اثر ارزنده ”ماكس وبر“ جامعه شناس آلمانی است كه در كتاب خود به بررسی چكونگی ظهور اخلاق و منش پروتستانتیزم و اثر آن در توسعه سرمایه داری می پردازدكه در كنار تحولات شیوه های تولید و پدیداری زمینه های انقلاب صنعتی و ظهور نظام سرمایه داری توانست در تجدید نظر و تغییر جهان بینی انسان غربی و مسیحی  تاثیر گذارد. به بیان وبر با ظهور اندیشه ها و آموزه های پروتستانتی در درون مسیحیت كاتولیك، بتدریج خلقیات و برداشت انسان مؤمن مسیحی دگرگون شده و در كنار مجموعه ای از دلایل، قناعت در مصرف و تلاش برای تولید و تولید گری از عوامل مهم رشد سرمایه داری غرب بشمار می رود (1). به بیان وی در رشد جوامع اروپایی تا مرحله سرمایه داری، روحیه واخلاق پروتستانی، خاصه سخت كوشی نقش مهمی ایفا كرده و قناعت در مصرف و نه تولید منجر به پس انداز و زمینه مساعد انباشت سرمایه و سرمایه گذاری های پی در پی گردید.                      

  بنظر وبر، در نظام های قبل از سرمایه داری نیروی كار بقدری كار می كردكه بتواند نیازهای خودرا تامین كند امادرحاكمیت سرمایه داری، كارگر برای كسب درآمد بیشتر كار می كند و به درآمدی به اندازه نیازمندی هایش قناعت نمی كند. مذهب كاتولیسیزم بر مبنای آموزه های سن توماس آكیوناس، فعالیت دنیوی را فاقد ارزش اخلاقی و تنها برای گذران زندگی مجاز می دانست ولی مذهب كالونیزم بر این باوربود كه پارسایی راهبانه و نفی وظایف دنیوی و كناره گیری از تعهدات دنیوی نوعی گناه است. ازاینرو سرمایه داری زمانی توسعه یافت كه اخلاق پروتستانی ازنوع فرقه كالونی، بخش بزرگی از مردم را برای كاردر دنیای سكولار دعوت كرد (همان منبع 1). به باور وبر، پیورتنیزم( purtanism ) یا پاكدینی در انگلستان با شورش علیه پاپ و كلیسا، آموزه های نوینی را مطرح ساخت كه برخی از آنها عبارتنداز: اتلاف وقت مهلكترین گناه است و برای رستگاری عمر انسان كوتاه و گرانبهاست، خواب بیش از حد محكوم است، كسانی كه دركارخودكوشا نباشند تقرب الهی نخواهند یافت، فقرجویی و آرزوی مستمند شدن مانند آرزوی مریض شدن است، فقیربودن یعنی در برابر عظمت خداحقیر بودن، و ثروت جویی زمانی گناه است كه برای لذت جویی گناه آمیز باشد.                       

  با این مقدمه كوتاه این پرسش كه در فرهنگ اسلامی و بویژه از نوع ایرانی آن، قناعت دارای چه خصایصی است كه وجه ممیزه آن با همین آموزه در فرهنگ مسیحی است. پیش فرض مقاله حاضر این است كه در فرهنگ دینی و ملی ایرانی، قناعت به اندك درمقابل فزون خواهی (نه به معنای اسراف و ریخت و پاش كردن) بعنوان یكی از عوامل مهم فرهنگی، موجب ایجادگرایش و منش فقرگرایی، سكون و ایستایی انگیزه های تولید و توقف رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی شده است. مفهوم قناعت دراینجا عبارت است از قناعت توام با فقر كه به هیچ وجه نقطه مقابل اسراف و تبذیر نبوده و ازنوعی گرایش و نگرش های دینی و گاه صوفی منشانه ریشه می گیرد. ” قناعت كردن به اندك و زهد ورزیدن در معیشت و تلخ كام بودن از زیستن در دنیا و شاكر و آرام بودن بر رزق مقوم و عبث پنداشتن تلاش برای افزایش رزق و روزی، و منفعل شدن كه همگی از تعلیمات شایع صوفی منشی هستند، مطلقا با توسعه امروزین هماهنگی ندارد كه آدمی را ناارام و فزون طلب و بلندپرواز، آینده نگر، برنامه ریز، دنیا خواه، خردورز، محاسبه گر، فعال و زندگی ساز می خواهد. بطور كلی فهمی از دین كه زیستن در دنیا را جدی نگیرد و آبادی معیشت این جهانی فی نفسه برای آن محترم و مغتنم نباشد، به توسعه به معنای امروزین آن رو نخواهد كرد“(2). این آموزه در لابلای متون دینی و توصیه های اخلاقی نیز نمایان است بطوریكه در برخی احادیث و روایت مرتبط می توان شاهد ترویج این شیوه زیست و نگاه  بود:” دوآزمند سیر نمی شوند:حریص درعلم وحریص در مال....، شكم آدمی را جز خاك پرنمی كند...، برترین توانگری ترك آرزوست...، قناعت سرشارترین گنج است...، خوشا به حال كسی كه به اسلام راه یافت و زندگی اش رادرحدكفاف بوده و به آن قانع شد...، اگر كسی درعین قناعت عملی در زندگی قلبش نیز از دنیا رویگردان باشد و به آن وابسته نباشد، زاهد است.زهد حالت درونی است كه بصورت قناعت ظاهر می شود. زهد بی رغبتی به دنیاست...، خوشا آنانكه دل از این جهان گسستند وبدان جهان بستندو..“(3). 

 علاوه براین ادبیات مكتوب ایرانی و بویژه شیعی مشحون از مضامین مشابه با احادیثی است كه گفته شد. بطوریكه حافظ می گوید: گنج زرگر نبود كنج قناعت باقیست/ آنكه آن داد به شاهان به گدا این داد، خوش عروسی است جهان از ره صورت لیكن/ هركه پیوست بدو عمرخودش كاوین داد؛ یا به زبان سعدی: چشم تنگ دنیا دوست را/ یا قناعت پركند یا خاك گور. در جای دیگری. در جای دیگر”ابن یمین می نویسد برسركوی قناعت گوشه ای باید گرفت نیم نانی می رسد تا نیم جانی در تن است و شیبانی نیز آورده است دنیا به یك پشیز نیرزیدی ارنبود این گنج های عزلت وكنج قناعتش“ (4).          

 روند بطئی و بی رونق زندگی ایرانیان نیز درپس پرده های فاخرش، این بی انگیزگی و قناعت به اندك را به انحای مختلف درخود نهفته دارد. زمینه اجتماعی و تاریخی پیدایی این خصلت و منش اقتناع به اندك و تامین و رضایت به حداقل ها در زندگی، كار، كوشش و خلاقیت، می تواند برخاسته از عوامل چندی چون ناامنی سیاسی، بی اختیاری افراد در تعیین سرنوشت زندگی خود و نوعی سلطه پذیری، تقدیرگرایی و اعتقاد به متعین بودن ازلی و ابدی روزگار و رزق و معاش، روحیه آماده خوری، منش دلالی و واسطه گری و آنی خواهی و ساده و سهل گزینی روش زندگی باشد. در گذری كوتاه در تاریخ ایران معاصر می توان به شواهد بسیاری دال بر این روحیه و منش دست یافت چنانكه در اندرزنامه ها، سفر نامه های سیاحان خارجی و واقعیت های اقتصادی و اجتماعی دوره های مختلف تاریخ ایران قابل مشاهده است. مثلا اندرزگر بی نام و نشانی در كتاب خود بنام ”حكایات السلاطین“ می نویسد:” خصلت متعالی انسان در قناعت است، كسی كه از گلیم خود پای بیرون ننهد و ندار به نداری خودخرسند باشد. هركسی درمنزلت اجتماعی اش باید ثابت بماند ورنه در احوال جماعت اختلاف پیش می آید. قناعت خود گنجی است بی پایان و حسرت به مال و منصب بزرگان نارواست، خاصه كه مال در معرض فناست و كارها به تقلید نشاید. این تصور خطاست كه آنانكه خز و سنجاب پوشند، نیكبخت ترند“.(5)

 ژوبر درسفرنامه خود به سال 1806م. می نویسد:”درنظر ایرانیان، سعادت یعنی تن آسایی و لذت یعنی درد نداشتن. آنان بی قید و ولخرج هستند. كشاورز به اندازه ای بذر افشانی می كند كه كفاف نیاز سالانه اش را بدهد. شهری، جز ساختمانی موقتی برای خود نمی سازد. آنها از دارایی تنها شادمانی می خواهند. پس هركس هركار انجام می دهدتنها آن نوع سود شخصی را درنظر دارد كه نزدیك و بی واسطه باشد. هیچكس به خود زحمت بدست اوردن اطلاعات كاملا سوداگرانه كه متضمن آینده نگری مطابق با نقشه وبرنامه است نمی دهد“(6). بدین سان ، منش قناعت نه تنها در فرهنگ تولید بلكه در حوزه های دیگری چون علم و دانش و اكتفا كردن به اطلاعات حداقل و عدم تلاش برای كند و كاو و غور و تفحص بیشتر در آنها و در نتیجه رشد و ارتقای انبان علمی و پیشرفت فنی و افزایش نرخ بهره وری و تولید و... نمایان می شود. در زبان تصوف این منش به معنای ” افكندن بدن است درعبودیت و تعلق قلب است به ربوبیت و اطمینان است به رسیدن مقدار كافی رزق یا قناعت به اندك، پس اگر او را دادند شكر كند و اگر ندادند صبر كند درنهایت رضا و موافقت با تقدیر الهی“(7). دراین ارتباط  برنارد باربر بر این باور است كه ارزش فراوانی كه دنیای جدید به عقلانیت در مقابل سنت گرایی، كوشش و تلاش فعالانه در برابر سازگاری منفعلانه با جهان می دهد، باعث حمایت تمام این ارزشها از پیشرفت جامعه و توسعه علم می گردد(8).              

  در این میان برخی چه بسا بدرستی در تاریخ ایران به شواهدی دال بر نوجویی و اندیشه ورزی و تكاپوی ایرانیان در دوران پیش از اسلام استناد می كنند كه ایرانیان با ورود دین اسلام به ایران، این خصایص را بتدریج از دست داده و به دنیا گریزی و قناعت پیشگی روی آوردند. بطوریكه براون درباره رشد علوم در امپراتوری اسلامی می نویسد:” اگر از آنچه كه علم عربی نامیده می شود كارهایی را كه ایرانیان كرده اند برداریم بهترین قسمت آن از بین می رود“(9). ابن خلدون نیز در همین معنا می نویسد: ” بجز ایرانیان كسی به حفظ و تدوین علم قیام نكرد.. و اما علوم عقلی نیز در اسلام پدید نیامد مگر پس از عصری كه دانشمندان و مؤلفان آنان بازشناخته شدند و كلیه این دانشها به منزله صناعتی مستقر گردید و درنتیجه به ایرانیان اختصاص یافت و تازیان آن را فرو گذاشتند“(10).     

  اما ایران امروز خواه دراثر هجوم فرهنگ عرب وسیطره فرهنگ و جهان بینی اسلامی یا ناشی از شداید و ناآرامی های ناشی از تهاجمات سه جانبه از سوی استعمار برون مرز در سده های اخیر، استبداد یار و یاور استعمار در ساختار حكومتی، و از طریق هجوم ایلات وعشایر  و به تعبیر ابن خلدون بدویان علیه حضریان و شهر نشینان، دارای خصیصه تن آسایی و تقدیرگرایی و قناعت ورزی است. سلطه فرهنگ باز مانده ازاین ناامنی هامنجر به تولید انسانی می شود كه  به تبع” طرز تلقی اش از جهان قادر به اصلاح نهادهای اجتماعی خود نیست. نهاد هارا اصلاح ناپذیر می پندارد و خودرا قادربه تغییرات در درون نظام های اجتماعی نمی بیند. نظام های اجتماعی ازقبل تعیین شده اند و بشر موظف است كه درآن زندگی را به اجبار بسر برد. حاكمیت اصلی در این جامعه بدست نیروهای مرموز و نامرئی و افسانه ای است“(11).     

  با این اوصاف بنظر می رسد فرهنگ قناعت و طبع مناعت ناشی از آن در ایران امروز یكی از مهمترین گلوگاه هایی است كه می بایست در فرایند روشنگری، و حتی نواندیشی دینی و اصلاح بسیاری ازمضامین دینی دراسلام ایرانی یعنی شیعه، دردستور كار باشد. جامعه ایران، با وجودیكه از نظر عینی و مادی دارای نمادها و نهادهای متعدد نوینی است كه در اثر نوگرایی برونزا و ناقص الخلقه در سده اخیر كم و بیش وارد شده اند، ولی از نظر ذهنی دارای نوعی ناهمزمانی و ناموزونی  معارض با آن فرآورده ها است. بطوریكه هنوز انسان مسلمان بویژه نوع ایرانی آن، انسان جدید و مطابق با فرهنگ علمی و صنعتی نبوده و به نوعی انسان قدیم، سنتی و پارادوكسیكال بشمار می رود. بی سبب نیست كه هنوز در جامعه ایران شیوه تولید مبتنی بر نظام سرمایه داری مدرن و ملی دارای خاستگاه قدرتمند و پایداری نیست. به تعبیر طباطبایی:” هگل در جایی این بحث را مطرح می كند كه فرق انسان قدیم با جدید دراین است كه انسان جدید به محض اینكه مثلا آب را می بیند به فكر تغییر مسیر آن و بردن بطرف توربین و گرفتن انرژی از آن به ذهنش می رسد، حال آنكه انسان قدیم چنین نگرشی نداشته است. انسان قدیم كه ما هستیم از آب این درك را داریم كه بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین!“(12). 

 

منابع:

1. اخلاق پروتستان وروحیه سرمایه داری، وبر، م.، ترجمه انصاری،ع.،1374 برای مطالعه منبع اصلی به آدرس زیرمراجعه نمایید:

http://www.ne.jp/asahi/moriyuki/abukuwa/world/ethnic/pro_eth_frame.html 

2. سروش،ع. ، دین وتوسعه، فرهنگ توسعه، ش.25،1375، ص26                       

3.احادیث نبوی وامامان شیعه، بنگرید به آدرس زیر:

http://www.imamjawad.net/htm/far/library/akhlagh/ensan%20bamohet/ghlo.html 

4. آزادگی وآزادی در شعر شیعی، بابا صفری،ع.، مندرج در خبرگزاری فارس:

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8502050023 

5. آدمیت، ف. وناطق،ه.،افكار سیاسی واجتماعی عصر قاجار، آگاه، 1356، ص 16                                 

6. انصافپور،غ.، ایران وایرانی، زوار،1363،  ص 166                   

7. الفاخوری،ح.، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه آیتی،زمان،1358، ص 266                                      

8. طایفی،ع.، موانع فرهنگی توسعه تحقیق در ایران،آزاداندیشان،1380، ص51                                     

9. آربری،ا.، میراث ایرانی،1346،  ص 448                                                                          

10. فشاهی،م.، سیرفلسفه در قرون وسطی، گوتنبرگ،1358، ص 251                                          

11.رضاقلی،ع.، جامعه شناسی خودكامگی، نی،1370، ص27                                                       

12. طباطبایی،ج.، توسعه فرایند تجدد، فرهنگ توسعه،1371، ص38