سالهای بیست تا قبل از فروپاشی حكومت پهلوی اول و دستگیری و سركوب گروه 53 نفر در ایران، نخستین سالهای طرح اولیه نظریه های دانشمندان و صاحبنظران جامعه شناسی  و اندیشه اجتماعی اروپا در ایران بود. این فرایند از اواخر دهه دوم تا اوایل دهه سوم یك دوره فترت را طی كرده و با كمترین آثار به ادامه حیات سیاسی  و نه اجتماعی خود ادامه داد. هر چند كه بسیاری از متفكران حوزه های مختلفی كه پیشتر از آنها یاد شد به اشكال مختلف در آثار خود این اندیشه را بنحوی بازتاب می بخشیدند. دهه سوم  نیز سالهای فعالیت نسبی این اندیشه در ایران و رشد این بخش بود. دهه چهارم بویژه پس از كودتای 28 مرداد و ممنوع شدن  فعالیت احزاب سیاسی خاصه چپ در ایران، رشد این بخش از بدنه جامعه شناسی غیررسمی دارای وقفه هایی شد. ظهوراندیشمندانی مانند آریانپور در بخش جامعه شناسی غیر رسمی و نیروهای چپ ایران و بعد هاحضور صاحبنظرانی مانند شریعتی در بین مذهبی ها، زمینه طرح هرچند توام با ستیز اندیشه های اجتماعی وابسته به مكتب تضاد را در ایران فراهم ساخت. در این میان می توان به جرات بیان كرد بویژه در سالهای دهه چهل و پنجاه،  اندیشه جامعه شناختی مبتنی بر تضاد بعنوان خصیصه اصلی جامعه شناسی غیر رسمی در ایران متاثر ازآثار این بخش از متفكران ایرانی بوده و حتی در فضاهای رسمی دانشگاهی و پژوهشی دولتی نیز می توان بارقه هایی از آن را دید.      

   برخلاف این بخش، بدنه رسمی جامعه شناسی كه با حداقل دو دهه تاخیردرمحیط های دانشگاهی جای باز كرده و دانشجویانی را تربیت و وارد جامعه كرد،  باهمه امكانات دولتی و بودجه و فضای نسبتا آزاد برای طرح آن بخش از نظریه های بی گزند و مصون از هرگونه نقد و چالشگری ساختار قدرت، دارای رشد لازم نبود. اولین طرح درس جامعه شناسی را می توان از آثار دكتر یحیی مهدوی در دانشگاه دانست كه بنام علم عمران تدریس شد. چند سال یعد دكتر غلامحسین صدیقی با ساخت واژه معادل این رشته در غرب، ”جامعه شناسی“ را وارد ادبیات علمی و اجتماعی ایران كرد. بسیاری از كتب ترجمه شده  و یا نگاشته شده در جامعه شناسی رسمی، متاثر از اندیشمندان و نظریه های اهل وفاق یا محافظه كارانه درجامعه نظیر گاركرد گرایی و ساختار گرایی بودند(3).     

  نامه علوم اجتماعی نیز با وجود برخی چهره های نامدار فعال در آن و مؤسسه تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بعنوان اولین سازمان پژوهشی جامعه شناختی در ایران، دارای آثار تحقیقی ارزشمند ولی عمدتا سفارشی، خنثی و حافظ وضع موجودی بود كه بیش ازاین نیز ازفضای اختناق انتظار نمی رفت. ترجمه های گورویچ توسط حسن حبیبی،  آثار كاظم ودیعی، احسان نراقی،  راسخ،  فرهت قائم مقامی و بسیاری دیگر و پژوهشهای این گروه ازفعالان بخش رسمی جامعه شناسی فقط توانستند روح سرگردان جامعه شناسی را دركلاس های درس و بحث های علمی تعریف شده،  زنده نگهدارند.        

   میزان تولیدات علمی، اعم از كتب، مقالات وگزارشهای پژوهشی جامعه شناختی دراین دوبخش در طول دوره حیات شان در پیش از انقلاب، گویای عقب ماندگی بخش غیر رسمی از نظر كمی و یكسویه بودن رشد هر دوبخش از نظر كیفیت و تنوع آرا و اندیشه های جامعه شناختی طرح شده درهر دو حوزه بوده است. ازسوی دیگر وجه ممیزه این دوبخش نسبت به یكدیگر این است كه جامعه شناسی غیر رسمی بیش از جامعه شناسی رسمی توانست با همه یكسویه نگری، طرح ناقص نظریه ها، انطباق بی اندیشه نظریه ها باوقایع و تاریخ تحولات ایران و طرح و نقد غیرعلمی برخی نظریه ها خواه از سوی متقكران چپ و خواه متفكران مذهبی مانند شریعتی، در توده ای ساختن یا به تعبیر دقیق تر تكثیر آرا و نظریه های جامعه شناسی در بین لایه هایی از مردم و حتی دانشجویان بخش رسمی جامعه شناسی موفقیت بدست آورد.      

دوره پس از انقلاب: جامعه شناسی علمی در برابر جامعه شناسی اسلامی

   از چندسال پیش از وقوع انقلاب بویژه  از سال 57 تا 60، مهمترین فراز گشایش های سیاسی برای طرح آزاد اندیشه ها و آرای متفكران، فعالان و نویسندگان دانش اجتماعی و سیاسی بویژه جامعه شناسی بود. بیشترین آثار جامعه شناسی غیررسمی درطول این سالها منتشر و دراختیارمردم قرارگرفت. آثارجامعه شناختی افرادی مانند طبری، پرهام، حمیدی، راوندی، فشاهی، شهریاری، اشرف، ترابی، آریانپور، كامرانی،  فضایی، میرفطروس، ادیبی و.. دربین صاحبنظران اندیشه چپ با معرفی و طرح و توسعه اندیشه های مكتب تضاد از زمره مهمترین آثارمنتشر شده بود (4). همچنین دربین صاحبنظران اندیشه های اجتماعی مذهبی، آثار افرادی چون شریعتی، توسلی، حاج سید جوادی، حسن حبیبی و.. از زمره آثار ممتاز و اجتماعی بود كه منتشرشد (5).

با وقوع انقلاب بسیاری از جامعه شناسان وابسته به نظام پهلوی از فضاهای دانشگاهی بیرون رانده شدند و لذا عرصه برای جامعه شناسان غیر رسمی و همچنین جامعه شناسان رسمی كه فرصت طرح آرای خودرا نمی یافتند فراهم شد.  شدت یابی نزاع های سیاسی در ایران و قلع و قمع بسیاری از اندیشه های منتقد و مخالف بارژیم مذهبی جمهوری اسلامی،  بتدریج فضای سیاسی را مجددا متصلب و منقبض ساخت.  تكرار مدار بسته استبداد- آزادی- استبداد  یا سكوت- فریاد- سكوت و اختناق،  بعنوان گره گاه تاریخی توسعه نیافتگی ایران، دوباره باز آفرینی شد. تصفیه دانشگاهها با انقلاب فرهنگی زمینه خفقان دوباره و محاق جامعه شناسی را فراهم ساخت. دهه شصت در آتش كینه های انقلابیون وجنگ طلبان گذشت و در این سالها بسیاری از جامعه شناسان غیر رسمی از جمله صاحبنظران اندیشه و مكتب تضاد و ماركسیزم یا جان باخته و یا جلای وطن كردند. فروپاشی شوروی و الگوی نوگرایی سوسیالیستی در بلوك شرق نیز زمینه مضاعفی برای فروكش كردن اندیشه های این بخش ازجامعه شناسی شد. ازاینرو از نیمه دوم دهه شصت تاكنون دیگر بخش غیررسمی جامعه شناسی رو به افول گذارده و عمده توان این رشته در بخش رسمی به حیات خود ادامه داد.                                                                                              

   درطول سالهای پس ازانقلاب و تعطیلی دانشگاهها تحت عنوان انقلاب فرهنگی، طراحان آن برای بازسازی ضایعه تخلیه دانشگاهها از دگراندیشان، طرح های اعزام دانشجویان به خارج ازكشور و سهمیه ادامه تحصیل ویژه هواداران ایدئولوژیك انقلاب و ولایت فقیه را تحت عنوان سهمیه های مختلف ازجمله برای مدیران دولتی و لایه هایی از نیروهای نظامی و شبه نظامی بسیج را به اجرا گذاردند. ازهمین رو بود كه بتدریج با اتمام دوره تحصیل این گروهها بر پایه رانت های تحصیلی در كشور برای منسوبین منصوبان قدرت، آقازاده ها و فرصت طلبان،  پدیده شبه نخبگان شگل گرفت(6). ازاوایل دهه هفتاد تاكنون، روندهای رشد جامعه شناسی در ایران دستخوش تحول جدی شده است. امروزه بخش رسمی جامعه شناسی همانند دوران استبداد شاهان پهلوی بیشترین امكانات و كمترین نوآوری را در اختیار دارد.    

 چالش اصلی جامعه شناسی هر چند بصورت كاذب و كم مایه میان دوطیف اصلی است كه محصول سالهای برخورد آرا در ایران نیز می باشد. جنانكه در تقسیم بندی جامعه شناسی رسمی از غیررسمی در پیش از انقلاب مطرح شد، با توجه به معیار طرح و توسعه نظریه ها و روشهای تحقیق در مسائل مبتلا به عرصه عمومی جامعه ایران می توان به چند گروه بارز در این دوره دست یافت:        

  گروه نخست بازماندگان و پیروان اندیشه های نقد گرایی،  تضاد و چپ نو هستند كه هراز گاهی در محیط دانشگاهی با همه درایت ها و تدابیرآگاهانه به فعالیت می پردازند. دراین میان اندیشمندانی نیز وجود دارند كه با به میان آوردن آرا و اندیشه های علمی جامعه شناسی در پی طرح و نقد مسایل اجتماعی و فرهنگی بوده و با تلاش علمی خود درصدد طرح نظریه های آزمون شده در جامعه ایران هستند. اعضای این گروه با بینش جامعه شناختی میلزی، به رسالت خود در جامه خواه از نظر علمی و خواه در بعد اجتماعی می پردازند.                       

  گروه دوم جامعه شناسان پس از انقلاب یا متاثر از فضای ایدئولوژیك آن بوده و بخش مهمی ازآنان شامل دانش آموختگان مبتنی بر رانت های تحصیلی هستند. این گروه دارای طیفی با دو قطب تندرو و میانه رو است. در یك سرطیف اسلامگرایان افراطی و كج فهمی قرار دارند كه هنوز در سودای شور سالهای نخست انقلاب و نظریه پردازان انقلاب فرهنگی هستندكه درصدد اسلامی كردن دانشگاهها و رشته های علمی از جمله جامعه شناسی اسلامی  بودند. با وجود اینكه نسل نخست این انقلابیون، به رد آرای خود در آن سالها پرداخته اند، اما عده ای با طرح جامعه شناسی اسلامی در پی سرابی دیگرند. این گروه اززمره توجیه كنندگان نظام سیاسی اند كه مناصب قدرت و مدیریت در بخش های دانشگاهی و پژوهشی را در اختیار گرفته اند. این لایه از گروه دوم بی اطلاع از عناصر دانشی، روشی و بینشی تفاوت میان معارف علمی و دینی، چنان با صلابت از نظر خود دفاع می كنند كه گویی در عالم جامعه شناسی، نسخه های دیگری از جامعه شناسی مسیحی، یهودی، بودایی، و كنفوسیوسی نیز وجود دارد!      

   درطرف دیگر این طیف، جامعه شناسی قرار دارد كه دانش آموختگان مرتبط یا افرادی با اندیشه اجتماعی دینی هستندكه منتقد قدرت بوده و در اندیشه طرح بدیلی برای حفظ نظام سیاسی با قالب های دینی و البته شبه دمكراتیك هستند. افراد وابسته به این طیف قبل ازدغدغه برای حل و فصل مسائل اجتماعی جامعه ایران، نگاهشان ناظر بر قدرت بوده و با تعابیر خودساخته ای مانند جامعه شناسی سرگرم كننده (كه ظاهرا خود بدان دچارند)، مدرنیته ایرانی، مردم سالاری دینی یا اسلامی، مدافعان همان دیدگاه تندرو درنسخه های شبه علمی و نظری و به تعبیر خودشان حداقلی هستند. مهمترین خصیصه این دو طیف موجود در گروه دوم عدم تفاوت گذاری میان مفاهیم، آموزه ها و روش شناسی یا به تعبیر فلاسفه علم، پارادیم های میان دو حوزه معرفتی دین و علم  است(7) كه محصول آن التقاط مفاهیم وحوزه ها و ابداعات خود ساخته ای است كه نه تنها نوآوری و توسعه ای رابدنبال نمی آورد بلكه بخشی از انرژی سایر متفكران و نهادهای علمی را نیز صرف حذف یا كاهش آثار زیانبار این بیهوده سرایی ها می كند. این گروه برحسب منافع قشری، موقعیت شغلی و اجتماعی و نگرشهای دینی و سیاسی تصور دارند كه راه عینی سازی، آزمون پذیری و پاسخگویی این رشته علمی و نظریه های مرتبط با آن، عبارت از بومی سازی ناشیانه با اتصاف اسلامی- شیعی یا علوی و یا ایرانی، شرقی، آسیایی و..، به مفاهیم و آموزه های علمی و مدرنی است كه در هیج جایی از دنیا نمی توان سراغی از آن یافت!                    

   گروه سوم تحت عنوان جامعه شناسان حرفه ای از زمره افرادی هستند كه بی هیچ جهت گیری خاصی بر پایه آنچه كه ستاد انقلاب فرهنگی تعریف كرده است فقط به تدریس و آموزش می پردازند و به این رشته بعنوان صرفا نوعی كسب می نگرند. این گروه به آدمك های چوبینی تبدیل شده اند كه كمتر نوآوری را می توان از آنها سراغ گرفت. بسیاری از دانش آموختگان سالهای پس از انقلاب كه امروزه كمتر دارای گرایشات ایدئولوژیك بوده و عمدتا خنثی هستند در این گروه می گنجند. این گروه با وجود آشنایی به مقدمات علمی این رشته، بی هیج روزآمد سازی و مطالعه مؤثری، كمتر به تولید ونوآوری علمی پرداخته و در محافل رسمی ازانتقاد و طرح مسایل اجتماعی احتراز می كنند و صرفا به فعالیت های سفارشی آموزشی و پژوهشی دولتی و یاخصوصی، آزاد و غیرانتفاعی اهتمام دارند.                       

    تصویر مختصر و گذرای ارائه شده در بررسی وضعیت جامعه شناسی در ایران، بركنار از بررسی جامعه شناسان ایرانی است كه در خارج از كشور با گرایشهای سیاسی مختلف فعالیتهای گاه قابل توجهی نیز انجام داده اند. بخش بزرگی از این جامعه شناسان ایرانی بعنوان نسل اول ایرانیان مهاجر كه در اثر انقلاب، ناگزیر از ترك ایران شدند، یا وابسته به نظام پهلوی بوده و به گونه ای به همین عنوان به اجبار جلای وطن كردند، یا درتعارض با نظام پهلوی و در صف انقلابیون بوده و سپس در ستیز با اسلامیون انقلابی به تبعید ناخواسته تن دادند. در این میان جامعه شناسان ایرانی دیگری نیز وجود دارند كه یا از نسل دوم مهاجران بوده و هنوز به مسائل ایران علاقمند بوده و بدان می پردازند، یا گروهی هستند كه در طول سالهای پس از انقلاب به تحصیل پرداخته و اقامت كشورهای اروپایی یا امریكای شمالی را پذیرفته اند. یكی از مهمترین محدودیتهایی كه این طیف از جامعه شناسان ایرانی مقیم خارج از كشور را احاطه كرده است، دوری آنان از واقعیت های اجتماعی و عدم دسترسی به میدان تجربی وسیعی است كه می تواند با تسلط بر نظریه های مرتبط ، به تولید نظری ویژه ایران بپردازد. بررسی سیمای عملكرد این بخش از جامعه شناسان نیازمند شناخت از نزدیك و مطالعه آثار آنان در خارج از كشور است(8) كه در حیطه بررسی مقاله حاضر نمی گنجد.