جامعه شناسی صدقه ! 

صدقه دراسلام وجامعه ایران یكی از روشهای دیرین تعاون و همبستگی اجتماعی برای همیاری ودستگیری مردم از فقرا ومحرومین است.  به بیان دیگر صدقه از مهمترین آموزه های دینی است برای ایجاد قسط وعدالت اجتماعی كه همواره بعنوان آرمانی همه پسند توسط متولیان دینی ترویج شده واز سوی مردم نیز مورد عمل وتوجه بوده است. در این نوشته  مساله اصلی ومحوری این است كه  ....                     

                                 جامعه شناسی صدقه !

 

 

صدقه دراسلام وجامعه ایران یكی از روشهای دیرین تعاون و همبستگی اجتماعی برای همیاری ودستگیری مردم از فقرا ومحرومین است.  به بیان دیگر صدقه از مهمترین آموزه های دینی است برای ایجاد قسط وعدالت اجتماعی كه همواره بعنوان آرمانی همه پسند توسط متولیان دینی ترویج شده واز سوی مردم نیز مورد عمل وتوجه بوده است. در این نوشته  مساله اصلی ومحوری این است كه                                                                                                  

 1. آیا در جامعه ایران امروز با تمامی ابعاد ونمودهای تحولات كمی و كیفی در ساختارهای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، صدقه می تواند دولت ومردم ایران را به سرمنزل مقصود كه همانا برابری  وفقرزدایی از سیمای اقتصادی واجتماعی جامعه است رهنمون شود؟ صدقه به مفهوم عملكردی كنونی در ایران پس از انقلاب كه بطور رسمی نهادینه شده و دارای سازمان و تشكیلات عریض وطویلی است، تا چه میزان توانسته است از شدت نابرابری اجتماعی و اقتصادی بكاهد؟

 2. موسسات ونهادهای اجرایی متولی این سازوكار باوجود عدم توفیق نسبی  فقرزدایی از طریق صدقه، با چه پیش فرض هایی همچنان این روش را پیش می گیرند؟

 3. آیا صدقه توانسته است به مصداق بسیاری از آموزه های مرتبط دینی هفتاد نوع بلا را از دهندگان صدقه دور نماید؟

 4. آیا دهندگان صدقه با هدف دستگیری از گیرندگان صدقه به پرداخت ان مبادرت می كنند یا برای بیمه دینی وآسمانی خود از آسیب های احتمالی در جامعه؟ به تعبیر دیگر آیا صدقه بجای صیانت از دیگران در جامعه،  تبدیل به پدیده صیانت ازخود نشده است؟                                                                             

این سوالات ومسایلی از این دست كه می توان بر سیاهه فوق افزود از زمره مهمترین مسایلی است كه در این نوشتار به آنها پرداخته می شود.

عملكرد:

مروری بر آمار وارقام ارایه شده از سوی كمیته امداد بعنوان مهمترین نهاد متولی صدقات در جامعه گویای واقیت های بسیاری است كه بدان خواهم پرداخت.(1)

رقم كل درآمدهای اختصاصی و وجوه امانی سال 1382 این نهاد 4/1266 میلیارد ریال بوده است كه 6/42 درصد آن درآمدهای محلی، كمكهای مردمی، درآمد مؤسسات تابعه،كمك سازمانها و نهادها و درآمد صندوقهای ‌صدقات و 4/57 درصد مابقی وجوهات امانی بوده است. علاوه بر مبالغ فوق كمیته های امداد خارج از كشور نیز در این سال معادل   9/80 میلیارد ریال درآمد اختصاصی داشته اند(1)!  كل درامدهای اختصاصی وامانی داخل وخارج از كشور 1347.3 میلیارد ریال است.  نسبت و سهم هر ئفر ایرانی (70 میلیون نفر) در داخل كشور از كل 1266.4 میلیارد ریال ( بدون محاسبه كمك های خارجی ) 18091 ریال و بر حسب هر خانوار( 15 میلیون خانوار) عبارت از 84426  ریال در همان سال است! سهم كمك ایرانیان خارج ازكشور ازكل  كمكها 6  درصد است!

از كل مبلغ 4/1266 میلیارد ریال درآمدهای اختصاصی در سال 82 ، 8/23 درصد از درآمد صندوقهای صدقات‌، 7/0 درصد كمكهای مردمی جهت اطعام و افطاریه‌، 9/0 درصد كمك مردمی جهت تأمین جهیزیه‌ و 5/3 درصد سایر كمكهای مردمی و سازمانها بوده است. (1). به بیان دیگر كل كمكها برحسب هرخانوار24353 ریال وهر نفر5218 ریال بوده و سهم هر نفر از پرداخت فقط صدقات 4304 ریال  است.

 باقی درآمدها از قرار 727 میلیارد ریال نیز از محل وجوهات امانی و شرعی بوده است  كه از این مبلغ یك  درصد كفاره عمد وغیرعمد،  یك درصد زكات‌ فطره‌، سه دهم  درصد سهم‌السادات‌، 9 درصد ایتام‌، 50 درصد كمكهای‌ مردمی به خسارت دیدگان ناشی از حوادث طبیعی‌، 7 درصد  درآمد جشن نیكوكاری و عاطفه‌ها و 32 درصد سایر وجوهات امانی است.   در پایان سال 82 تعداد 2245083 عدد صندوق صدقات بین مردم، نهادهای انقلابی، سازمانها و دوایر دولتی توزیع یا در مراكز عمومی و پرتردد نصب گردیده است:

 تعداد صندوقهای صدقات توزیع شده در سالهای مختلف (هزار  صندوق)

	۸۲	۸۲	۸۱	۸۱	۸۰	۸۰	۷۹	۷۹	۷۸	۷۸
	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد
	۱۸.۹	۲۲۴۵	۲۳.۵	۱۸۸۸	۱۵.۱	۱۵۲۹	۲.۸	۱۳۲۶	۶	۱۲۹۰

در پایان سال 82 درآمد حاصل از صندوقهای صدقات معادل 3/301 میلیارد ریال بوده كه تـوزیع درصد آن به شرح ‌ذیل می‌باشد.

درآمد حاصل از صندوقهای صدقات طی سالهای مختلف( مبالغ به میلیارد ریال‌ )

۸۲	۸۲	۸۱	۸۱	۸۰	۸۰	۷۹	۷۹	۷۸	۷۸
٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد	٪تغییر	تعداد
۲۳.۲	۳۰۱.۳	۲۲.۶	۲۴۴.۵	۲۰	۱۹۹.۵	۲۶.۳	۱۶۶.۲	۲۹.۴	۱۳۱.۶

 

در سال 82 به طور متوسط از هر صندوق صدقات اعم از بزرگ، متوسط یا كوچك مبلغ 134192 ریال حاصل شده ‌است كه نسبت به رقم ‌سال قبل 6/3 درصد افزایش داشته است. از سال 78 تا 82 بطور متوسط سالانه متوسط درآمد هر صندوق نیز افزایش داشته است كه برای كل صندوقهای صدقات 1/7 درصد افزایش داشته است. در این راستا در سال 82 معادل 2/10 میلیارد ریال فطریه در اختیار این نهاد قرار گرفته است كه ‌نسبت مشاركت هر ایرانی از 70 میلیون نفر برحسب 1500 ریال عبارت از 6800 هزار نفراست.                                                                                               

رقم كل زكوات جمع آوری شده طی سالهای 68 تا 82 افزون بر 76 میلیارد ریال بوده است .باتوجه به جدول شماره 1 مشاهده می شود كه طی سالهای  68  82– به طور متوسط سالانه 7/31 درصد برمبلغ زكوات(زكات، زكات فطریه عام و زكات فطریه سادات) افزوده شده است. طی سال 1382 استان تهران با مبلغ 2069 میلیون ریال بیشترین درآمد و استان كهكیلویه و بویراحمد با مبلغ 5/36 میلیون ریال كمترین درآمد زكوات را به خود اختصاص داده اند. در سال 82 سهم درآمد زكوات از كل درآمدهای امداد یك درصد می باشد كه نسبت به سال 81 حدود 5/54 درصد كاهش داشته است.  رقم سال 82 نسبت به سال 81 از رشد منفی معادل 5/15 درصدی برخورداراست.

  نتیجه گیری:

  با وجودیكه صدقه از ابتدای پیدایش خود چه بسا دارای كاركردهای اولیه ای برای ایجاد تعادل نسبی در جامعه وتقویت حس همدلی و عدالت طلبی بوده است ، اما امروزه با  پیچیده تر شدن ساختار اقتصادی وسازوكارهای شكل گیری ورشد شكاف طبقاتی ودگرگونی شكل بندی اقتصادی واجتماعی، دیگر برنامه های ابتدایی مانند صدقه و خمس و زكات چاره جوی  فقر و نابرابری طبقاتی مردم نمی باشد. شواهد مربوط به سیمای فقر در جامعه ایران نشان می دهد بر پایه آمار رسمی بانك مركزی درزمینه تعیین خط فقر، قریب بیش از 50 درصد و بر پایه آمارغیر رسمی واظهار نظر كارشناسان اقتصادی قریب بیش از 80 درصد مردم زیر خط فقر نسبی قرار دارند. به بیان دیگر بر همین اساس می توان اذعان كرد بیش از 30 درصد مردم واقشار فقیر و تهید ست حاشیه شهری زیر خط بقا یا به اصطلاح  فقر مطلق زندگی می كنند .

  از اینرو علیرغم بودجه های هنگفت اختصاص یافته به كمیته امداد كه درآمد حاصل از صدقات وصندوق های آهنی هر كوی و برزن حداكثر زیر 5 درصد بودجه آن را تشكیل می دهد، عملكرد این  كمیته نشان می دهد كه در پاسخ به پرسش نخست، نظام عدالتخواهی مبتنی بر صدقه پاسخگوی مسایل امروز جامعه ایران نیست. امروزه مشارکت مردمی در قالب پرداخت مالیات جهت افزایش توان دولت برای ارائه خدمات اجتماعی در چهارچوب دولت مدرن در نظر گرفته شده است و چنین فریضه های دینی که تحت اعمال واجب از آن یاد می شود در این سیستم معنایی پیدا نمی کند.  

چنانكه شواهد فوق نشان می دهد از اواخر دهه 70 بتدریج به دلیل بهبود نسبی وضعیت مالی مردم ویا تردید های ناشی از  نقد ونظرهای مطرح پیرامون عملكرد دولت اسلامی، میل به پرداخت صدقه و زكات كاهش می یابد. بطوریكه از بین كل مردم ایران با فرص روزه داری در ماه رمضان و الزام پرداخت فطریه برای همه روزه داران مشمول وبالای سن بلوغ فقط قریب 7 میلیون نفر(حدود ده درصد كل جمعیت) به این كار اهتمام كرده اند! همچنین با وجود افزایش تعداد صندوق ها، درآمد حاصل از پرداخت صدقات نیز از سال 78 تاكنون همواره روند كاهشی داشته است. این تنزل شامل پرداخت زکات نیز می گردد كه در آخرین سال آماری، این رقم حتی رشد منفی داشته وبا بیش از 20 درصد افت درآمد مواجه بوده است.

 علاوه بر این با وجود مشاركت نسبی مردم در پرداخت وجوهات فریضی دینی خود كه  ناشی از ناامنی مالی وجانی روزافزون حیات اقتصادی واجتماعی و انسانی در جامعه امروز است، این سازوكار بهیچ وجه نتوانسته است حتی باورهای ذهنی مردم را برای ایمن سازی در برابر حوادث و بلایای اجتماعی وطبیعی  تامین نماید. بطوریكه آمار كشته شدگان ناشی از تصادف های رانندگی با رتبه نخست در دنیا ( که برخی نیز به پرداخت صدقه برای رفع بلا اقدام کرده بودند!)، سكته های قلبی ناشی از آلودگی هوا با رتبه نخست در دنیا،  بیماری های مختلف ایدز و هپاتیت و وبا ، زلزله و سیل های  بنیان كن اقصی نقاط كشور كه از هزاران تا دهها هزار انسان را به یکباره به  هلاكت می رساند از زمره دلایل عدم توفیق توجیهات آسمانی و ذهنی تامین اجتماعی وامنیت جانی حاصل از صدقه و سایر وجوهات شرعی است.

  با اینحال لایه هایی از مردم به دلیل نا امیدی از مدیریت انسانی پیشگیری از بلایا، دست بدامان توجیهات ذهنی شده وحداقل با پرداخت این وجوهات از جمله صدقات ونذورات ، امنیت ذهنی ونه عینی رابرای خود مهیا می سازند. این حركت دیگر نه از سر میل به كاهش فاصله طبقاتی ورفع یا كاهش فقر،  بلكه برای  بیمه شخصی در برابر حوادث احتمالی پرداخته می شود که دولت در تامین آن ناتوان بوده است. طرفه آنكه اغلب كسانی كه به پرداخت این وجوهات نیز می پردازند، خود از آسیب پذیرترین و فقیرترین اقشار مردمی محسوب می شوند و قربانی این گونه حوادث می باشند.

 در پایان اشاره به این موضوع مهم به نظر می رسد که این وجوهات جمع آوری شده در سیستم کمیته امداد نه برای فقر  زدایی بلکه با اهداف سیاسی توزیع می شود. به بیان دیگر بخشی از بازار سنتی- مذهبی بویژه سران هیئت های مؤتلفه  در زیر لوای این سیستم به حفظ حوزه نفوذ وقدرت خود در نظام سیاسی و همچنین در میان لایه هایی از مردم فقیر می پردازند. در این میان اشاره به مقاومت های سرسختانه كمیته امداد دراجرای طرح اصلاح نظام تامین اجتماعی كه درصدد سیاست گذاری، نظارت و عملكرد واحد وهماهنگی برای پوشش آحاد مردم بود، نشانه های همین تمامیت خواهی هاست. 

1.آمار كمیته امداد: http://www.emdad.ir